9 prawd o zaburzeniach odżywiania

źródło obrazka: http://www.apa.org/Images/2004-04-anorexia_tcm7-29382.jpg

 

O zaburzeniach odżywiania oraz o osobach, które na nie chorują krąży wiele mitów. Wiele z nich zawiera błędne przekonania na temat przebiegu samej choroby i portretu osób chorujących. Ciekawą inicjatywę stworzyła organizacja Academy for Eating Disorders, która opracowała dziewięć prawd o zaburzeniach odżywiania (Nine Truths about Eating Disorders)*, której celem jest edukacja i poszerzenie wiedzy na temat zaburzeń odżywiania. Poniżej przedstawiamy dziewięć prawd.

Prawda nr 1: Wiele osób z zaburzeniami jedzenia wygląda zdrowo, choć w istocie

jest bardzo chorych

 

Przyjęło się twierdzić, że osoby z zaburzeniami odżywiania to osoby ekstremalnie wychudzone. Zdarza się jednak tak (np. w przypadku bulimii), że osoby, które chorują mają wagę w normie lub lekką nadwagę. Na pierwszy rzut oka, jest niezwykle ciężko ocenić czy osoba, która stoi przed nami choruje.

 

Prawda nr 2: Rodziny nie są winne chorobie, ale mogą stanowić najlepszych

sprzymierzeńców dla pacjentów i dla terapeutów w procesie leczenia

 

W społecznym przekonaniu funkcjonuje mit dotyczący tego, że zaburzenia odżywiania są chorobą dziewcząt z dobrych domów lub z rodzin, które nie poświęcają wystarczająco dużo czasu swoim dzieciom a sama choroba to próba zwrócenia na siebie uwagi. W powrocie do zdrowie niezwykle ważne jest wsparcie najbliższych.

 

Prawda nr 3: Rozpoznanie zaburzeń jedzenia jest kryzysem zdrowotnym

zakłócającym życie osobiste i rodzinne

 

Z jednej strony diagnoza zaburzeń odżywiania pozwala stwierdzić i rozpocząć adekwatne leczenie a z drugiej jest poważnym obciążeniem psychicznym dla rodziny i najbliższych, którzy muszą się z nią z mierzyć i nierzadko zacząć na nowo określać relację czy uczyć się wzajemnej komunikacji. Sam proces leczenia jest wyjątkowo trudny, i podczas procesu leczenia zdarzają się lepsze i gorsze dni - także dla rodziny.

 

Prawda nr 4: Zaburzenia jedzenia to nie kaprys czy wybór, ale poważne choroby o

biologicznym podłożu

 

Nie jest prawdą, że osoby chorujące same wybrały i same wpadły w chorobę, bez odpowiednich predyspozycji biologicznych, żadna choroba samoistnie się nie rozwija. Wiele czynników powoduje wpływa i jest odpowiedzialnych za rozwój choroby.

 

Prawda nr 5: Zaburzenia jedzenia dotykają ludzi niezależnie od płci, wieku, rasy,

pochodzenia etnicznego, kształtów ciała i wagi, orientacji seksualnej i statusu

społeczno-ekonomicznego

 

Potwierdzają to liczne badania naukowe np. dotyczące zachorowań na zaburzenia odżywiania w krajach wschodnich - do niedawna były one określane jako choroba krajów wysokorozwiniętych. Zwiększa się także odsetek chorujących mężczyzn oraz kobiet w wieku dojrzałym.

 

Prawda nr 6: Zaburzenia jedzenia związane są z większym ryzykiem samobójstwa i

powikłań zdrowotnych

 

Każde doświadczenie choroby powoduje zmiany w sposobie funkcjonowania danej osoby. Badania pokazują, że zaburzenia odżywiania są bardzo wyniszczające dla organizmu. Zaburzeniom odżywiania nierzadko towarzyszą symptomy np. depresyjne.

 

Prawda nr 7: Geny i środowisko odgrywają istotną rolę w zachorowaniu na

zaburzenia jedzenia

i

Prawda nr 8: Na podstawie samych genów nie możemy przewidzieć u kogo wystąpią

zaburzenia jedzenia

 

      Coraz większą wagę przywiązuje się do znaczenia środowiska (zwłaszcza propagującego szczupłą i zadbaną sylwetkę) w rozwoju zaburzeń odżywiania. Mówi się niejednokrotnie o presji, aby dorównać promowanym ideałom.  Nie jesteśmy także w stanie na podstawie samych tylko badań genetycznych zweryfikować kto i kiedy zachoruje na zaburzenie odżywiania.

 

Prawda nr 9: Pełne wyleczenie z zaburzeń jedzenia jest możliwe. Ważne jest

wczesne wykrycie i wdrożenie odpowiedniego postępowania

 

Im wcześniejsze rozpoznanie choroby, tym większe szanse na powrót do zdrowia. Im dłużej dana osoba zmaga się z chorobą tym trudniej zmienić jej nawyki i zachowania, które w nieprawidłowy sposób były kształtowane przez lata.

 

Więcej o projekcie znajdziecie na stronie www.adedweb.org (http://www.aedweb.org/index.php/10-news/171-9-truths-about-eating-disorders) * Dokument stworzono w porozumieniu z dr Cynthią Bulik, PhD, FAED, która piastuje stanowisko Profesora Zaburzeń Jedzenia w Szkole Medycznej Uniwersytetu Północnej Karoliny w Chapel Hill, „Dziewięć Prawd” opiera się na wykładzie dr Bulik z 2014 roku „Burzenie mitów o zaburzeniach jedzenia” wygłoszonego w Narodowym Instytucie Zdrowia Psychicznego. Do powstania dokumentu przyczyniły się najważniejsze stowarzyszenia zajmujące się zaburzeniami jedzenia Dokument będzie rozpowszechniany przez Akademię Zaburzeń Jedzenia wraz innymi głównymi organizacjami zajmującymi się tymi schorzeniami (Families Empowered and Supporting Treatment of Eating Disorders, National Association of Anorexia Nervosa and Associated Disorders, National Eating Disorders Association, The International Association of Eating Disorders Professionals Foundation, Residential Eating Disorders Consortium, Eating Disorders Coalition for Research, Policy & Action, Multi-Service Eating Disorders Association, Binge Eating Disorder Association, Eating Disorder Parent Support Group, International Eating Disorder Action, Project HEAL oraz Trans Folx Fighting Eating Disorders)

 

 

Anoreksja dojrzała – zaburzenia odżywiania u dorosłych

 żródło obrazka: http://communitytimes.me/wp-content/uploads/2015/11/url.jpg

Mówiąc „chora/chory na anoreksję”, w naszej głowie powstaje obraz młodej dziewczyny lub chłopaka, którzy zmagają się z zaburzeniami odżywiania. Badania pokazują, że anoreksja i zachorowalność na nią może dotyczyć także kobiet w wieku dojrzałym. Konkretne dane nie są znane. Badacze podejmują działania mające na celu zweryfikowanie tego, ile może być osób chorujących na anoreksję w wieku dojrzałym. Badacze tego zjawiska mówią o „late oneset eating disorders”

Być szczupłą…

Cynthia Bulik, badaczka zaburzeń odżywiania ze Stanów Zjednoczonych, przytacza wyniki badań własnych opublikowanych na łamach Journal of Eating Disorders. Jej badania pokazały, że 13% z badanych jest na stałej, ścisłej diecie, a dla prawie 79% posiadanie szczupłej sylwetki jest rzeczą podstawową i nierzadko stanowi podstawę do ciągłych zmartwień.

Badacze z obszaru zaburzeń odżywiania, starają się znaleźć wytłumaczenie w kulturze popularnej oraz formułowanych przekazach medialnych, które poprzez propagowanie społecznie pożądanego idealnego wizerunku, szczupłego, wysportowanego ciała, nakładają presję – jak się okazuje – także na kobiety dojrzałe.

W grupie ryzyka…

Badacze zwracają uwagę, że osoby chorujące na anoreksję po trzydziestym roku życia są to osoby, które mogły nie zostać zdiagnozowane w wieku młodzieńczym. Mogły posiadać pewne specyficzne cechy i zachowania (po których możemy rozpoznać gotowość anorektyczką), ale nie została u nich zdiagnozowana pełnoobjawowa anoksja lub nie powstały czynniki wyzwalające chorobę. Inna przypadki pokazują, że chorują osoby, które już doświadczyły zaburzeń odżywiania, objawy mogły zostać zaleczone i powrócić po latach, pod wypływem czynnika wyzwalającego.  Grupa trzecia to osoby, które przez lata w ukryciu zmagały się z chorobą i dopiero teraz zostało podjęte leczenie.

Coraz częściej przytaczane są historię dojrzałych kobiet, które pod wpływem bardzo znaczącego (nierzadko zwrotnego - rozwód, menopauza, utrata pracy, śmierć bliskich) wydarzenia w ich życiu rozwija się anoreksja np. zaczynają stosować dietę i ta dieta daje poczucie spełnienia i odzyskania równowagi i kontroli nad własnym życiem.

 

 

http://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,19672421,anoreksja-po-piecdziesiatce-jestem-za-stara-zeby-mnie-leczyc.html
http://www.huffingtonpost.com/2013/07/27/what-are-adult-eating-disorders_n_3625609.html
http://www.huffingtonpost.com/2013/07/27/what-are-adult-eating-disorders_n_3625609.html
http://www.cynthiabulik.com/blog/
http://www.centrumzaburzenodzywiania.pl/zaburzenia-jedzenia-wiek-dojrzaly
http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/1503416,1,anoreksja-i-bulimia-u-doroslych.read

 

 

Obraz ciała a media społecznościowe

           Każdy z nas w większym lub mniejszym stopniu używa mediów społecznościowych. Jedni mają Facebooka, inni korzystają z Instagrama, dla kolejnej grupy osób Pintrest czy Tumblur będzie podstawowym źródłem kontaktu z innymi użytkownikami, czy sposobem prezentacji. 

            W ostatnim czasie wśród badaczy obrazu ciała, skupiano się na tym czy i w jaki sposób media społecznościowe oddziałują na obraz ciała. Wiele badań (zwłaszcza na użytkownikach Facbooka vs. osób, które go nie używają) pokazało, że media społecznościowe mają negatywny związek z naszym postrzeganiem własnego ciała. Osoby, korzystające z mediów społecznościowych, bardzo często porównywały swój wygląd z innymi, miały niższą samoocenę po przeglądaniu zdjęć innych osób, wykazywały większe dążenie do osiągnięcia szczupłej sylwetki. W badaniach były prezentowane wyniki, wskazujące, że od liczby polubień pod prezentowanymi zdjęciami zależało samopoczucie danej osoby.

Inspiracje skupione na ciele…

Do mediów społecznosciowych w ostatnim czasie nie zalicza się jedynie Facebooka i Twittera, coraz częściej do tej grupy dodaje się Instragrama, Snapczata  Tumblur czy Paintrest. Badacze zaczęli analizować treści pojawiające się w tego rodzaju aplikacjach. Większość z prezentowanych obrazów przedstawiała treści skupione na ciele (image-based picture) i prezentowaniu go w odpowiedni sposób (Mittal, Gupta, Dewan, & Kumaraguru, 2013) – przebierania określonych póz – aby ciało wydawało się smuklejsze, napięte.

Badacze zauważyli, że zmienił się także kierunek wyznaczania wizerunku ciała. Najnowsze trendy w inspiracjach odchodzą od tzw. „thinspiracji”, zostają one zamienione na „fitspiracje”, gdzie prezentowane zostają wyrzeźbione, zadbane sylwetki kobiet oraz mężczyzn Ghaznavi and Taylor (2015), które osoby zainteresowane dodają do swojej kolekcji i dzielą się z innymi. Pojawia się coraz więcej inspiracji związanych ze zdrowym odżywianiem, aktywnymi formami spędzania wolnego czasu.

            Z jednej strony w literaturze znajdziemy odniesienia do tego, że media społecznościowe negatywnie oddziałują na spostrzeganie wizerunku własnego ciała, wywolują napięcie, które zmusza odbiorcę do zmiany kształtu i wyglądu własnego ciała, poprzez rozpoczęcie stosowania diet, ćwiczeń. Z drugiej strony badacze wskazują, że można zaobserwować pozytywne skutki kategoryzowania kolekcji, z jednej strony w formie zdrowego, zbilansowanego odżywia, gdzie wielu użytkowników dzieli się przepisami, oraz aktywnosciam.

            W odróżnieniu od mediów tradycyjnych, media społecznościowe prezentują obrazy jakie uczestniczy chcieli by oglądać, w jakich czują się najlepiej czy jak sami chcieli by wyglądać. Filtry, w które wyposażona jest każda z aplikacji umożliwiają osiągnięcie takiej prezentacji własnej sylwetki, jaka z perspektywy danej osoby wydaje się najkorzystniejsza (Fardouly i Vartanianm, 2016).

           

 

            Obraz ciała jest wielowymiarowym konstruktem, na który wpływ ma wiele róznych czynników. To nie tylko porównania z innymi, ale także spsoć w jaki nasi rodzice podchodzili do naszego ciała, to wyrażanie granic własnego ciała, poczucie ciała, ważnym czynnikiem wpływającym na ciało jest także kultura ciała.

 

Pinterest or Thinterest?: Social Comparison and Body Image on Social Media, Elizabeth Behem-Morawitz, 2016, DOI: 10.1177/2056305116640559

Fardouly, J., Diedrichs, P. C., Vartanian, L. R., & Halliwell, E. (2015). Social comparisons on social media: Theimpact of Facebook on young women’s body image concerns and mood. Body Image, 13, 38–45. doi:10.1016/j. bodyim.2014.12.002

Ghaznavi, J., & Taylor, L. D. (2015). Bones, body parts, and sex appeal: An analysis of #thinspiration images on popular

social media. Body Image, 14, 54–61. doi:10.1016/j. bodyim.2015.03.006

 

 

Mittal, S., Gupta, N., Dewan, P., & Kumaraguru, P. (2013). The pin-bang theory: Discovering the pinterest world. arXiv preprintarXiv:1307.4952.

Po co w diecie psycholog?

 

                Psychodietetyka jest stosunkowo nową dziedziną, ale coraz częściej i więcej zyskuje na znaczeniu. Mówi się o niej często wtedy, kiedy pomimo korzystania z profesjonalnej pomocy okazuje się, że dieta i działania, które podejmujemy aby w niej wytrwać okazują się nie tak skuteczne jak być powinny. Warto zaznaczyć, że psychodietetyk nie zawsze jest psychologiem -może to być dietetyk, lekarz lub inny specjalista, który w swojej pracy spotka się z problemami (nie) jedzenia.

Najprościej mówiąc psychodietetyka jest to połączenie wiedzy z dziedziny psychologii, z zakresu dietetyki oraz medycyny. Z jednej strony mamy wiedzę na temat funkcji i znaczenia pokarmu w życiu człowieka, jego znaczenia i wpływu na organizm czy aspektów zdrowotnych wynikających z (nie) prawidłowego odżywiania. Psychodietetyk natomiast to osoba, która zajmuje się rozpoznaniem i pomocą osobie, która zamierza (lub jest w trakcie) zrzucić trwale wagę lub przejść na dietę (czy to związaną z problemami zdrowotnymi np. cukrzyca, nietolerancja glutenu czy nie związanymi ze zdrowiem), ale z jakiś powodów pomimo specjalistycznej pomocy nie może tego zrobić.

Co w takim razie robi psychodietetyk?

Przede wszystkim skupia się na rozpoznaniu, zmianie i wprowadzeniu nowych nawyków żywieniowych. Zdarza się tak, że pomimo stosowania diet i przejściu na „nowy-zdrowy jadłospis”, przez pewien czas funkcjonuje on całkowicie dobrze, natomiast później osoba wraca do stanu wyjściowego- sprzed diety. Dzieje się tak, ponieważ przejście na dietę, czy może trafniejszym określeniem będzie zmiana sposobu żywienia, to nie chwilowy stan, który ma zadziałać przez pewien czas, a później dać długoterminowe rezultaty. To proces i praca. O czym wiele osób zapomina i potoczne rozumienie diety tak wygląda. Jak pewnie zauważyliście, jest wiele "szybkich diet", gwarantujących ekspresowe zrzucenie kilogramów -niekoniecznie w zdrowy i bezpieczny sposób. Większość z tych diet, jest bardzo wymagająca dla przeciętnej osoby.  Pomaga także w rozpoznaniu barier mogących stać na przeszkodzie do osiągnięcia pożądanych celów. Czy jest coś lub ktoś kto może być przeszkodą w realizacji celu? Czy może dobrany jadłospis nie jest odpowiednio dobrany do organizacji dnia danej osoby? Itp. Pracuje także nad motywacją i wspiera osobę w realizacji jej celów. Kiedy postanawiamy zmienić coś w sowim życiu, zmiana ta dotyka wielu ważnych stref życia. Często w procesie zmiany mamy wiele sukcesów, ale także wiele porażek, w tym także pomaga nam psychodietetyk – jak radzić sobie z porażka, wzmacnia  poczucia skuteczności i wytrwałości. Sam psychodietetyk może zajmować się także psychoedukacją w zakresie żywienia i poradnictwa żywieniowego.

 

 

 

 

 

Dlaczego mózg (nie) je? Psychologiczne aspekty (nie) jedzenia*

 

Przyjmowanie pokarmu przez człowieka spełnia wiele funkcji – biologiczną, psychologiczną, kulturową (Ziółkowska i Mroczkowska, 2012). Zaspokojenie potrzeby fizjologicznej wiąże się z zapewnieniem energii dla prawidłowego działania dla naszego mózgu. Pomiędzy funkcjonowaniem naszego układu nerwowego a odżywianiem się istnieje wiele ciekawym zależności. W tym właśnie artykule chciałybyśmy nieco przybliżyć, jakie są mechanizmy i substancje odpowiedzialne za powstawanie głodu i sytości. Wskazać, jak niedobory pewnych substancji wpływają na nasz nastrój i jaka jest dobra dieta dla naszego mózgu oraz zastanowić się jak nasz mózg reaguje na niedobór lub nadmiar pokarmu.

Suzana Herculano-Houtzel (w jednym ze swoich wystąpień na popularnym kanale TED.com – link w bibliografii) przekonuje, że wobec dziennego zapotrzebowania na energię nasz mózg zużywa jej około 25%. Jeśli przeciętny człowiek do prawidłowego funkcjonowanie potrzebuje około 2500 kcal na dzień (Gajewska, 2010) to sam nasz mózg zużywa około 500 kcal. Badania pokazują, że najlepsza dieta dla mózgu to ta, w której znajdziemy węglowodany, białka i tłuszcze oraz witaminy: A, C E i B. W diecie oczywiście nie może zabraknąć także ryb i pełnoziarnistego pieczywa, by zapewnić jak najlepsze funkcjonowanie całego organizmu w czasie dnia (Gawęcki i Woźniewicz, 2012).

Podstawowym określeniem związanym z odżywaniem się pojęcie głodu. Jedna z autorek określa go jako sumę nieprzyjemnych doznań związanych z niedoborem pokarmu w naszym organizmie (Zubrzycka, 2007). Pojawienie się u człowieka takich odczuć determinuje poszukiwanie pokarmu, w celu zaspokojenia pojawiającego się niedoboru. Przeciwstawnym pojęciem jest sytość związana z zaspokojeniem potrzeby pokarmowej i odczuciem pełności w żołądku (Senninger, 2004). Częścią mózgu odpowiedzialną za poczcie głodu-sytości jest podwzgórze (tam znajduje się miejsce, które reguluje to ile pokarmów spożywamy). Dzieli się ono na dwie części: w jego części bocznej – umiejscowiony jest ośrodek głodu, a w jego części brzuszno-przyśrodkowej – ośrodek sytości. Do tego miejsca właśnie docierają informacje o tym, czy w danym momencie jesteśmy głodni (Gawęcki, 2012). Dzieje się tak, ponieważ kiedy nasz żołądek jest pusty, ściany żołądka ulegają obkurczeniu i poprzez nerwy żołądkowe, które się tam znajdują, wysyłane są sygnał do podwzgórza (analogicznie dzieje się kiedy jesteśmy nasyceni, z tą różnicą, że wtedy ściany żołądka ulegają rozciągnięciu).

W jednej z książek (Samolubny mózg) pojawia się stwierdzenie zgodnie z którym to nasz mózg jest odpowiedzialny za metabolizm energetycznych naszego ciała i tak rozporządza dostarczaną energia, że w sytuacji niedoboru pokarmu, to mózg pochłania największą część dostarczonej energii (Peters, 2011). Nasz mózg (który działa w sposób egoistyczny i samolubny) walczy zatem z pozostałymi organami o cukier dostarczany z zewnątrz, by zapewnić sobie przetrwanie. Kiedy, człowiek chce wprowadzić restrykcyjne zmiany w swoim odżywianiu się, w organizmie następuje kryzys. Aby poradzić sobie z tą sytuacją mózg uruchamia wszelkie strategie zaradcze – wzmaga się działanie układu współczulnego i wzrasta poziom adrenaliny. Tym samym mózg cały czas tak oddziałuje, aby kryzys został zażegnany i człowiek wrócił do nawyków żywieniowych, które dostarczały odpowiedniego poziomu energii (dodatkowo, stres który towarzyszy sytuacji odchudzania powoduje wiele negatywnych konsekwencji w naszym organizmie – między innymi uszkadza układ kostny). Skutkuje to często przerwaniem stosowanej diety i powrotem do dawnych przyzwyczajeń żywieniowych.(ibidem).

Stosowanie restrykcji pokarmowych wprowadza określone zmiany na poziomie mózgowym (Senninger, 2004). Po pierwsze, dochodzi do spadku  poziomu leptyny (hormonu sytości) i insuliny (hormon wydzielany przez trzustkę który reguluje poziom cukru we krwi), oraz wzrostu greliny (hormon głodu) (ibidem; Brytek-Matera i Rybicka-Klimczyk, 2009). Następnie, na wskutek obniżenia insuliny spada także ilość serotoniny (hormon szczęścia) w naszym organizmie. Zmiany hormonalne oraz neuroprzekaźnicze oddziaływają na podwzgórze, które reguluje pojawienia się głodu.

Innym, ale równie ważnym pojęciem związanym z jedzeniem – jest pojęcie apetytu, który w przeciwieństwie go głodu będącego pojęciem biologicznym, jest subiektywną ochotą na jedzenie. Na to, co w danej chwili chcielibyśmy zjeść, wpływają nie tylko czynniki biologiczne (tj. głód), ale również: nasze preferencje żywieniowe, czynniki społeczno-kulturowe (np. obchodzone święta), czynniki psychologiczne (np. poziom odczuwanego stresu), czynniki fizjologiczne (np. hormony tj. leptyna) oraz wygląd, zapach i smak pokarmu (Gawęcki, 2012).

Dieta w sposób istotny może wpływać na nasze samopoczucie, nastrój a także redukować negatywne skutki stresu powiązane ze stylem życia (Potocka i Mościcka, 2011). U pacjentów cierpiących na zaburzenia nastroju bardzo często obserwuje się między innymi niedobory kwasu foliowego, spowodowane spożywaniem zbyt małej ilości owoców i warzyw (Gajewska, 2009). Kwas foliowy jest substancją istotną z punktu widzenia emocji, ponieważ bierze udział w syntezie serotoniny. Kolejną substancją biorącą udział w powstaniu tzw. hormonu szczęścia jest trypotofan zawarty w nabiale i bananach (Gajewska, 2010). Jak pokazują wyniki badań (Merrill, Taylor i Aldana, 2008; Ross, Seguin i Seiswerda, 2007) kwas omega-3 (zawarty w dużej części w rybach) oraz witamina B6 łagodzą liczne symptomy depresji.

Podsumowując, można stwierdzić, że to w jaki sposób się odżywiamy wpływa istotnie na nasze samopoczucie psychofizyczne – w tym także na funkcjonowanie naszego mózgu. Odpowiednio zbilansowana dieta – zwierająca niezbędne składniki i mikroelementy oraz prawidłową wartość kaloryczną – zapewnia człowiekowi odpowiednie funkcjonowanie na poziomie neuropsychologicznym.

 

 Zdjecia pochodzą ze strony Koła Naukowego NeuroPsyche

* poniższy tekst pochodzi z biuletynu pt. "Z mózgiem na Ty", który ukazał się w ramach Światowego Tygodnia Mózgu 2016 (więcej o wydarzeniu tutaj)- wydarzenia obchodzonego na całym świecie, a którego celem jest popularyzacja wiedzy na temat funkcjonowania ludzkiego mózgu. 

 

 

Bibliografia:

Brytek-Matera, A., Rybicka-Klimczyk, A. (2009). Wizerunek ciała w anoreksji i bulimii psychicznej. Warszawa: Wydawnictwo Difin.

Gajewska, D. (red.). (2010). Podstawy żywienia i dietoterapii. Wroclaw: ElsevierUrban & Partner‎.

Gawęci, J. (red.) (2012). Żywienie człowieka podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

Gawęci, J., Wozniewicz, M. (2012). Produkty spożywcze jako źródło składników odżywczych, w: J. Gawęcki (red.). Żywienie człowieka podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s.339-366.

Peters, A. (2011). Samolubny mózg. Dlaczego diety nie działają. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Potocka, A., Mościcka A. (2011). Stres oraz sposoby radzenia sobie z nim a nawyki żywieniowe wśród osób pracujących. Medycyna Pracy, 62(4), 377-388.

Senninger, F. (2004). La bulimie. La faim sans fin. Geneva: Jouvence.

Ziółkowska, B. Mroczkowska, D. (2012). Dlaczego jemy? Uwarunkowania stosunku do jedzenia w cyklu życia na podstawie analizy wyników wstępnego sondażu. Teraźniejszość – człowiek – edukacja, 4, 99-114.

Zubrzycka, E. (2007). Apetyt na zdrowie. Mity na temat nawagi. Gdańsk: GWP.

http://food-forum.pl/jak-przekonac-mozg-do-zdrowego-jedzenia/

http://food-forum.pl/dieta-wysokotluszczowa-wplywa-na-dzialanie-naszego-mozgu/

http://food-forum.pl/dlaczego-mozg-domaga-sie-glukozy/

 

https://www.ted.com/talks/suzana_herculano_houzel_what_is_so_special_about_the_human_brain

 

Mighty Free Joomla Templates by MightyJoomla