Dlaczego (nie) jemy? Psychologiczne uwarunkowania roli pokarmu w naszym życiu

 

Żródło: http://www.wprost.pl/F/pic.php?T=news&P=96134&w670=1&brt=1

Zaburzenia odżywiania, koncentrują się wokół aspektów związanych z ciałem, jak również wokół aspektów związanych z jedzeniem lub nie-jedzeniem. To właśnie jedzenie (a właściwie rola jaką spełnia w całej chorobie), w pewnym momencie staje się bardzo ważne. Sam pokarm jest także bardzo istotnym elementem życia codziennego, zdrowego człowieka. W tym poście chciałabym zwrócić uwagę na psychologiczne aspekty jakie ma dla nas pożywienie oraz przybliżyć nieco aspekty zdrowej diety.

Pewne stare przysłowie mówi, że jedzenie to coś więcej niż tylko pożywienie dla ciała. Jedzenie pozwala nam zaspokoić podstawowe funkcje naszego organizmu. Dzięki pożywieniu oddychamy, myślimy, ruszamy się. Odpowiednio dobrany pokarm dostarcza do organizmu wszelkich niezbędnych składników, dzięki którym możemy funkcjonować w ciągu całego dnia (Gajewska, 2010). Dzienne zapotrzebowanie organizmu obejmuje następujące elementy - białka (od 12 % do 14 %), tłuszcze (od 25 % do 30 %) oraz węglowodany (od 55 % do 60 %) (Ciborkowska i Rudnicka, 2007 za: Brytek-Matera i Rybicka-Klimczyk, 2009) – wyliczenia te pochodzą z piramidy żywienia, która wskazuje jakie elementy powinny znaleźć się w pożywieniu dorosłego człowieka.

Dieta w sposób istotny może wpływać na nasze samopoczucie, nastrój a także redukować negatywne skutki stresu powiązane ze stylem życia (Potocka i Mościcka, 2011). U pacjentów cierpiących na zaburzenia nastroju bardzo często obserwuje się między innymi niedobory kwasu foliowego, spowodowany spożywaniem zbyt małej ilości owoców i warzyw (Gajewska, 2009). Kwas foliowy jest substancją istotną z punktu widzenia emocji, ponieważ bierze udział w syntezie serotoniny. Kolejną substancją biorącą udział w powstaniu tzn. hormonu szczęścia jest trypotofan zawarty w nabiale i bananach (Gajewska, 2010). Jak pokazują wyniki badań (Merrill, Taylor i Aldana, 2008; Ross, Seguin i Seiswerda, 2007) kwas omega-3 (zawarty w dużej części w rybach) oraz witamina B6 łagodzą liczne symptomy depresji.

Pokarm spełnia także zakres różnych innych funkcji (pośrednich) - od symbolicznych (np. opłatek), przez społeczne (np. stypa, uczta podczas komunii świętej czy wesela), na kulturowych skończywszy (np. wystawny obiad po obronie dyplomu) (Ogden, 2010; Pilska i wsp., 2008). Jednakże pożywienie pełni także szczególną rolę, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiczne człowieka, dając wyraz w znaczeniu jakie przypisuje mu dana jednostka. Z psychologicznego punktu widzenia istotne jest, z kim i gdzie zazwyczaj spożywamy posiłki, jak go przygotowujemy oraz to, jakie towarzyszą temu emocje i myśli (Boruta-Gojny, 2014).

Z pozoru proste pytanie, o to dlaczego spożywamy pokarm, niesie oczywistą odpowiedź -  by zaspokoić głód. Jednak według Chmarzyńskiej (2004) (autorka książki Oswoić zaburzenia jedzenia) istnieją jeszcze dwa inne motywy przyjmowania pożywienia. Pierwszy z nich związany jest z emocjami i nastrojem, w którym jesteśmy przed i trakcie posilania się. Najczęściej sięgamy po słodycze lub inne przekąski, kiedy jest nam smutno, odczuwamy wewnętrzną pustkę i rozgoryczenie. W literaturze tego typu zachowanie określa się jako głód emocjonalny. Sięgając po przekąskę na chwilę poprawiamy sobie samopoczucie poprzez skojarzenie czegoś słodkiego (np. czekolady) z lepszym humorem i samopoczuciem (działa tutaj mechanizm food-mood-connection) (Boruta-Gojny, 2014; Sasin, 2010). Wzrost emocji pozytywnych, w sytuacji zjedzenia czekolady, spowodowane jest to wzrostem serotoniny oraz bogactwem witamin (tj. A, B, E), które czekolada zawiera (Wójcik-Niklewska, 2014). Drugim motywem przyjmowania pokarmu według Chmarzyńskiej (2004) jest jedzenie w towarzystwie - gdzie bardzo duże znaczenie mają przekonania normatywne, jakie dana osoba wytwarza przebywając w określonym kręgu kulturowym (Boruta-Gojny, 2014). Przykładem kulturowego aspektu jedzenia, jest sytuacja, w której podczas przyjęcia jesteśmy zobowiązani spróbować tego co nam gospodarz oferuje, ponieważ w innym wypadku może czuć się urażony.

Inne ciekawe badanie, autorstwa Ziółkowskiej i wsp. (2012), opierało się na zadaniu pytania Co jemy i dlaczego jemy. Wyniki pokazują, że dzieci jedzą bo: chcą być zdrowe i są głodne. Autorzy zwracają uwagę, że ważny jest tutaj kontekst jedzenia. Najbardziej optymalne z punktu widzenia rozwoju dziecka wydaje się być spożywanie posiłku wspólnie z opiekunami, co stanowi element socjalizacji (dziecko uczy się zasad i kultury jedzenia). Nieco inaczej kształtuje się sytuacja w wieku młodzieńczym, gdzie spożywanie pokarmu spełnia funkcję głównie zaspokojenia głodu. Natomiast dorośli jedzą bo są głodni i chcą zachować zdrowie.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na fakt, że kształtowanie naszych nawyków żywieniowych (w tym postaw wobec jedzenia) rozpoczyna się w dzieciństwie, a w okresie adolescencji owe nawyki ulegają utrwaleniu (Ogden, 2010). Dziecko od najmłodszych lat przygląda się rodzicom w sytuacjach związanych z przyrządzaniem i spożywaniem posiłków (społeczny wymiar uczenia się oraz mechanizm modelowania). Dla przykładu wspomnianego modelowania, warto przytoczyć badanie Addessi (2005). Wyniki wskazują na istotną role modela w kształtowaniu nawyków żywieniowych. Dzieci częściej jadły nowy produkt, w momencie posadzenia go przy dorosłym, który ten produkt spożywał (zwłaszcza w takim samym kolorze). Wczesne badania nad preferencjami żywieniowymi pokazały, że nawet wśród noworodków można zaobserwować określone preferencje smakowe (Desor i wsp., 1973). Dotyczy to szczególnie pokarmu słodkiego, kojarzonego ze smakiem mlekiem matki ()

Sposób żywienia zdaje się być również związany ze sposobem funkcjonowania psychicznego człowieka, a zwłaszcza z  poziomem stresu, którego człowiek doświadcza na co dzień. Na wskutek podważonego napięcia emocjonalnego, wywołanego trudnymi sytuacjami, poziom hormonu stresu (kortyzolu) w organizmie znacząco wzrasta (Torres i Nowson, 2007 za: Potocka i Mościcka, 2011). Hormon ten powoduje zwiększenie apetytu po przez wzbudzenia szlaku neuronalnego związanego z neuropeptydem Y (Żukowska i wsp., 2007). Silny stres może zwiększać również zapotrzebowanie na serotoninę, która wpływa znacząco na przeżywane emocje (Somer, 1997 za: Potocka i Mościcka, 2011). Ponadto jak pokazują badania (Potocka i Mościcka, 2011), im większego stresu osoba doświadcza, tym więcej przejawia negatywnych nawyków żywieniowych.

Owe negatywne nawyki związane są z konfliktem pomiędzy czynnością spożywania pokarmu, a odmową przyjmowania go (Charles i wsp. (1987), czego motywację stanowi chęć zachowania szczupłej i zgrabnej sylwetkę. Paradoksalnie, w świecie, gdzie pokarm stał się ogólnodostępny, presja ta jest znacząca. Ograniczenie jedzenia przejawiane jest także jako akt samokontroli (Gordon, 2000). Bordo (1990) twierdzi, często szczupłość to wyzwanie, jakiemu należy bezwzględnie sprostać, by pokazać, że potrafimy się hamować. Często tego typu zachowania mogą predysponować jednostkę do powstania zaburzeń odżywiania, w szczególności takich jak anoreksja psychiczna czy bulimia psychiczna (Rojewski, 2004). Decydującą rolę oprócz dążenia do szczupłości, mają tutaj takie czynniki jak: lęk przed przytyciem, nadmierna koncentracja na masie i kształcie ciała (w tym niezadowolenie z własnej sylwetki) (Brytek-Matera i Rybicka-Klimczyk, 2009).

Z drugiej strony rośnie odsetek osób cierpiących na nadwagę i otyłość. Dane są alarmujące. Według  raportu WHO (2014), rozpowszechnienie zjawiska ma miano epidemii. W naszej kulturze otyłość jest traktowana jako coś niepożądanego (Matz, 2002), a osobom otyłym przypisuje szereg negatywnych stereotypów (Carr i wsp., 2005).

Warto zatem zastanowić się jak czy jesteśmy wstanie sprostać tak sprzecznemu przekazowi medialno-kulturanemu, wymagającemu od nas zdrowia, ale zarazem szczupłości, a także przyjmowania pokarmu (podyktowanego zwyczajami społecznymi i kulturowymi), zachowując jednak duża wstrzemięźliwość.

Pamiętaj czytelniku a naszym fanpage’u, jeśli nie chcesz przegapić najnowszego wpisu na naszym blogu, jak i chciałbyś dowiedzieć się ciekawych rzeczy związanych z szeroko roumianą psychologią (nie) jedzenia. Zapraszamy!

 

 

Bibliografia:

Addessi E., Golloway, A.T., Visalberghi E., Birch L.L. (2005). Specyfic social influences on the acceptance of novel foods in 2-5-yeard-old children. Appetie, 45(3), s. 264-271.

Bordo, S. (1990). Reading the Spender body. W:Jacobus, M., Keller, S., Shutleworth, S (red.).  Body/Politics: Women and the Discourses of Science. New York: Routledge.

Boruta-Gojny, B. (2014). Psychologiczne aspekty żywienia. W: Żywienie i suplementacja wsporcie, rekreacji i stanach chorobowych. Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki.

Brytek-Matera, A. i Rybicka-Klimczyk, A. (2009). Wizerunek ciała w anoreksji i bulimii psychicznej. Warszawa: Wydawnictwo DIFIN.

Charles, N., Kerr, M. (1987). Just the way it is: Gender and age differences in family food consumption. W: Brannen, J.,  Wilson., G (red.). Give and Take in familie studiem inresource distribution. London: Allen and Unwin

Desor, J.A., Maller, O., Turner, R.E. (1973).  Taste and acceptance of segars by human infants. Jurnal           of Comparactive and Psychological Psychology.  84, s. 496-501.

Gajewska, D. (red.). (2010). Podstawy żywienia i dietoterapii. Wrocław: Elsevier Urban & Partner.

Gordon, R.A. (2000). Eating Disorders: Anatomy of a Social Epidemic, wyd.2. Oxford: Blackwell.

Matz, P.E., Foster, G.D., Faith, M.S,. Wadden, T.A,. (2002). Correlates of body image dissatisfaction among overweight women seeking weight loss. J. Consult. Clin. Psychol. 70, 1040–1044.

Merril, R., Taylor, P. i Aldana S.G. (2008). CoronaryHealthImprovementProject(CHIP) isassociatedwithimprovednutrientintake anddecreaseddepression.Nutrition, 24(4), 314-321.

Ogden, J., (2010). Psychologia odżywiania się. Od zdrowych do zaburzonych zachowań żywieniowych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilska M., Jeżewska-Zychowicz, M. (2008) Psychologia żywienia. Wybrane zagadnienia. Warszawa: Wydawnictwo SGGW.

Potocka, A. i Mościcka A. (2011). Stres oraz sposoby radzenia sobie z nim a nawyki żywieniowe wśród osób pracujących. Medycyna Pracy, 62(4), 377-388.

Rajewski, A. (2004). Zaburzenia odżywiania. Psychiatria dzieci i młodzieży., Warszawa:Wyd. Lekarskie PZWL, 247366.

Ross, B.M., Seguin, J. i Sieswerda, L.E. (2007). Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? BioMed Central, 18 (6), 21.

Sasin, A. (2010). Głodne emocje. Jak schudnąć mądrze, skutecznie i na zawsze. Warszawa: Wydawnictwo Helion.

Ziółkowska B., Mroczkowska, D. (2012). Dlaczego jemy? Uwarunkowania stosunku do jedzenia w cyklu życia na podstawie analizy wyników wstępnego sondażu. Teraźniejszość – człowiek – edukacja, 4, 99-14

Żukowska, Z. i wsp. (2007). Neuropeptide Y acts directly in the periphery on fat tissue and mediates stress — induced obesity and metabolic syndrome. Nat. Med. 13, 803–811.

Materiały pobrane z Internetu:

Chmarzyńska, J. (2004). Oswoić zaburzenia jedzenia. (http://www.psychoterapia.nwd.pl/uzaleznienia.html). Dostęp internetowy.

Wójcik-Niklewska, B.(2014)http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,400016,czekolada-poprawia-nastroj-i-dziala-antynowotworowo.html

WHO (2014). http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs311/en/

 

 

 

Mighty Free Joomla Templates by MightyJoomla