Anorexia nervosa – w szponach obsesji

 

Źródło: https://causes-prod.s3.amazonaws.com/photos/qf/p4/Sp/Dz/gS/84/oB/SzB.jpg

Rys historyczny

Termin anorexia pochodzi z języka greckiego, w którym an oznacza brak, a orexis – apetyt (Schmidt, 2003; Tokarski, 1980). Niektórzy badacze twierdzą, że pierwowzorem współczesnej anoreksji jest pojęcie ograniczenia jedzenia związane z religijnym ascetyzmem, który praktykowany był szczególnie w okresie średniowiecza (anorexia mirabilis) (Banks, 1992 za: Pilecki, 1999). Począwszy od wieku IX aż do wieku XVIII odżywianie się w sposób restrykcyjny postrzegane było jako zachowanie pożądane, przybliżające do świętości i zbawienia. Współczesne poglądy na temat anoreksji psychicznej zapoczątkował brytyjski lekarz Morton, opisując przypadek swojej pacjentki, która przejawiała podstawowe objawy jadłowstrętu psychicznego tj. utrata masy ciała, nadmierna aktywność fizyczna, utrata apetytu, zanik miesiączki (Morton, 1714 za: Pilecki, 1999). Jednak błędem owego rozpoznania było zakwalifikowanie owych symptomów jako specyficznego rodzaju gruźlicy. Dopiero wiek XX i pracę Charcota, Janeta i Freuda, przynoszą ze sobą zmiany dzięki, którym anoreksja staje się chorobą psychiczną (Józefik, 1999).

 

Współczesna klasyfikacja symptomów

Według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 (1992 za: Pużyński i Wciórka, 2000) anorexia nervosa (F 50.0)należy do grupy zaburzeń odżywiania sklasyfikowanych do kategorii zespołów behawioralnych związanych z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi (F50 - F59). Podstawowymi kryteriami diagnostycznymi są (ICD-10, 1992 za: Pużyński i Wciórka, 2000): obniżenie masy ciała (lub u dzieci brak jej przyrostu) do poziomu poniżej 15 % masy ciała prawidłowej dla osoby w określonym wieku i przy danym wzroście, podejmowanie zachowań zmierzających do utraty masy ciała (np. dieta, intensywne ćwiczenia fizyczne, wymioty), postrzeganie siebie jako osoby otyłej oraz towarzyszący temu silny lęk przed przyrostem masy ciała, u kobiet zatrzymanie miesiączki na okres co najmniej 3 miesięcy, a u mężczyzn zmniejszenie potencji i zainteresowań seksualnych. Dla postawienia diagnozy anorexia nervosa konieczne jest także nie spełnienie kryteriów diagnostycznych żarłoczności psychicznej. Inna z klasyfikacji – DSM V - stworzona przez American Psychiatric Association w 2013, wymienia także dwa podtypy jadłowstrętu psychicznego - ograniczający (restricting type) i żarłoczno-wydalający (binge eating / purping type) – różnicowane ze względu na wystąpienie epizodów objadania się i zachowań kompensacyjnych (np. wymioty, środki przeczyszczające, lewatywy).

 

Początkowy etap rozwoju anoreksji

Dokonując obserwacji przebiegu rozwoju anoreksji psychicznej najczęściej początkową fazę rozwoju choroby stanowi podjęcie próby odchudzania się, na wskutek negatywnych informacji zwrotnych z otoczenia w stosunku do naszej wagi i sylwetki albo dokonania się procesu internalizacji ideału szczupłej sylwetki i utożsamienia jej ze zdrowiem i sukcesem życiowym (Abraham i Llewellyn-Jones, 1995; Shroff i Thompson, 2006 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009; Tiggemann, 2005). Proces rozpoczyna się od ograniczania poszczególnych grup pokarmowych (najczęściej jako pierwsze zostają wyeliminowane cukry i węglowodany) oraz od podjęcia ćwiczeń fizycznych (Bomba, Mamrot i Orwid, 1981 za: Józefik i Pilecki, 1999). Wraz z czasem trwania restrykcji pokarmowej dokonuje się spadek masy ciała, na który otoczenie reaguje najczęściej pozytywnymi komentarzami (Yager i Andersen, 2005). Na wskutek zadziałania wielu czynników jednocześnie (między innymi chęci aprobaty ze strony innych i posiadania kontroli nad własnym życiem) osoba chorująca na anoreksję tarci kontrolę nad procesem odchudzania i jako cel ostateczny ustanawia sobie coraz to niże progi wagowe. Silny lęk przed przytyciem oraz utratą kontroli nad procesem odżywiania się powoduje, w kolejnych fazach rozwoju, zwiększone ryzyko pojawienia się apatii, depresji oraz objawów katatonicznych (Russell, 1985 za: Józefik i Pilecki, 1999).

 

Czynniki wyzwalające

Jak wynika z badań (Barg, Urban, Terlecka, Trzaska i Grabowski, 2006) nie można wskazać jednoznacznie sytuacji życiowych, które mogłyby stanowić czynniki spustowe pojawienia się jadłowstrętu psychicznego. Jednak najczęściej wymienianymi wydarzeniami wśród badanych osób były problemy w szkole obejmujące zarówno relacje z nauczycielami jak i innymi uczniami, a także zmianę szkoły oraz problemy w zakresie sytemu rodzinnego.

Dokonując przeglądu badań dotyczących rozpowszechnienia zaburzeń odżywiania, otrzymujemy analizy wskazujące na zwiększanie się odsetka osób cierpiących na tego rodzaju patologię (Morell-Madsen i Nystrup 1992, Bryant-Waugh, 1993, Józefik 1999). Za okres krytyczny zachorowań uznaję się początek adolescencji, jednak ta granica wieku coraz bardziej się obniża (Jablow, 2000; Józefik, 1999; Popielarska i Suffczyńska-Kotowska, 2000). Odsetek osób cierpiących na jadłowstręt psychiczny wynosi  0,3 – 1 % (Russel i Keel, 2002). Jeśli chodzi o porównania międzypłciowe (kobiety : mężczyźni) to stosunek zachorowań na anorexia nervosa wynosi 10:1 (Hoek i Van Hoeken, 2003).

 

Etologia

Schemat powstania anoreksji psychicznej ma charakter polietiologiczny, ponieważ spektrum przyczyn rozciąga się od predyspozycji genetycznych i biologicznych, poprzez wpływ społeczno-kulturowy i specyficzne cechy rodzinne, aż do indywidualnego funkcjonowania psychicznego jednostek (Józefik, 1999). Ponadto samo rozumienie pojęcia jadłowstrętu psychicznego i jego przyczyn, jest silnie uzależnione od nurtu teoretycznego, w którym pracuje dany terapeuta (Józefik, 1999).

 

Czynniki genetyczne i biologiczne

Z badań (Kipman i wsp., 1999 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009; Schmidt, 2003) wynika, że anorexia nervosa może być chorobą dziedziczną. Poparciem tej tezy są zarówno badania przeprowadzone wśród bliźniąt jednojajowych, w których współczynnik dziedziczności tego zaburzenia wynosi 57 % (wśród bliźniąt dwujajowych jedynie 12%) (Kipman i wsp., 1999 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009), jak i wyniki, które wskazują na powtarzalność dysmorficznego zaburzenia w zakresie krótkiego ramienia chromosomu 1 wśród osób spokrewnionych ze sobą i chorujących na anoreksję (Schmidt, 2003). Innymi przyczynami biologicznymi mogą być również nieprawidłowości w zakresie działania alleli genów receptorów serotoninergicznych, dopaminergicznych i estrogenowych (Schmidt, 2003).

Ważnym ośrodkiem podkorowym mózgowia, z punktu widzenia powstania i rozwoju jadłowstrętu psychicznego, jest podwzgórze (Pilecki, 1999). Z jednej strony podkreśla się, że na wskutek działania procesu chorobowego uszkodzeniu ulega ośrodek głodu i sytości zlokalizowany właśnie w tej części międzymózgowia. Z drugiej jednak strony, mówi się o tym, że okres burzliwego rozwoju hormonalnego w okresie adolescencji może spowodować ujawnienie się wrodzonych uszkodzeń w zakresie podwzgórza. Zaburzone działanie ośrodka głodu i sytości związane jest z nieprawidłowościami w zakresie działania serotoniny i lektyny, a błędne sygnały z układu pokarmowego spowodowane są za nieodpowiednim działaniem cholecystokininy i wazoaktywnego peptydu jelitowego (Hirschberg, 1998 za: Pilecki, 1999).

 

Czynniki społeczno-kulturowe

Kolejną grupą przyczyn są czynniki społeczno-kulturowe. Przede wszystkim w zakresie tej kategorii podkreśla się negatywne oddziaływanie ideałów kreowanych przed media na kształtowanie się obrazu ciała (Anschutz, Engels i Van Strien, 2008 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009). Od początku XX wieku można zaobserwować znacząca zmianę dotyczącą ideałów sylwetki kobiecej kreowanych przez czasopisma i telewizję - o ile w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku kobiety ceniły sobie krągłe sylwetki (które były symbolem dostatku i pozycji ekonomicznej), to kolejne dziesięciolecia przynoszą ze sobą coraz szczuplejszą wizję idealnego ciała kobiecego (Jablow, 2000). Obecnie, badania jednoznacznie wskazują, że sylwetką uważaną dzisiaj za optymalną i pożądaną, jest sylwetka szczupła (a w niektórych kręgach zawodowych, jak np. modeling, skrajnie wychudzona) (Knauss, Paxton i Alsaker, 2005; Tiggemann i McGill, 2004). Na podstawie teorii stworzonej przez Higginsa (1987) możemy wnioskować, że znacząca rozbieżność pomiędzy tym jaką sylwetkę chcielibyśmy mieć a tym jaką sylwetkę posiadamy obecnie, może prowadzić do pojawienia się niezadowolenia z własnego ciała. Natomiast jak wynika z metaanalizy przeprowadzonej przez Stice’a (2002) dyssatysfakcja z własnego wyglądu jest znaczącym czynnikiem ryzyka oraz czynnikiem spustowym pojawienia się zaburzeń odżywiania. Ponadto jak już wyżej zostało wspomniane, istotne z punktu widzenia rozwoju anoreksji są informacje wysyłane przez najbliżej otoczenie i społeczeństwo, a także proces utożsamiania szczupłości z sukcesem i pozytywnymi cechami psychicznymi (pozytywny transfer wartości – szczupła osoba to osoba inteligentna, miła, elokwentna) (Abraham i Llewellyn-Jones, 1995; Shroff i Thompson, 2006 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009; Tiggemann, 2005; Tiggemann i McGill, 2004).

 

Czynniki rodzinne

Ważnym elementem etiologii jadłowstrętu psychicznego są charakterystyczne cechy rodzin, z której pochodzi chorująca jednostka. W koncepcji rodzin anorektycznych (Minuchin, Rosman i Baker, 1978 za: Józefk i Ulasińska, 1999) wymienia się następujące cechy: usidlenie (rozmycie / zatrarcie się granic pomiędzy poszczególnymi osobami w rodzinie, któremu towarzyszy zamknięcie się na świat zewnętrzny i poczucie obowiązku troski o innych członków rodziny, niekoniecznie troszcząc się o siebie), nadopiekuńczość (uniemożliwienie dziecku podjęcia próby samodzielności i autonomicznego kontaktu z światem zewnętrznym, który przedstawiany jest jako wrogi i zagrażający jednostce), sztywność (chęć bezwzględnego zachowania status quo rodziny poprzez brak dokonywania jakichkolwiek zmian i nieadekwatne radzenie sobie z problemami), unikanie konfliktów (cecha silnie związana z cecha poprzedzająca ją, polegająca na tuszowaniu i ukrywaniu nieporozumień i problemów rodzinnych, po to aby zachowań wewnętrzną rodzinną równowagę), wciąganie dzieci w konflikty małżeńskie (dziecko staje się bądź mediatorem bądź sprzymierzeńcem któregoś z rodziców w sytuacji konfliktowej, jest to sytuacja bardzo trudna i stresująca dla dziecka, gdzie choroba może być sygnałem o tym, że to w relacji rodziców dzieje się coś niepokojącego). Ponadto obserwuje się również pewien rodzaj przekazów międzypokoleniowych, które od najmłodszych lat są zinternalizowane przez członków rodziny. Są to między innymi takie zasady jak dawać jest lepiej niż brać, należy się opanować, nie wolno sobie przyzwalać na przyjemność, ustępuje się z własnych wymagań i życzeń wobec życzeń innych (White, 1983 za: Józefk i Ulasińska, 1999), które powodują, że od dziecka wymaga się aby nie myślało o sobie samym i swoich potrzeba, tylko o potrzebach innych członków rodziny. 

 

Relacja dziecko - opiekun

Z punktu widzenia prawidłowego rozwoju niemowlęcia istotna jest relacja dziecka z pierwszym opiekunem (najczęściej matką). Na podstawie tego kontaktu kształtują się podwaliny obrazu siebie i tożsamości, matryca samoregulacji i samoświadomości (Krueger, 2002 za: Brytek-Matera i Rybicka-Kliczyk, 2009). Jeśli w pierwszych miesiącach i latach życia relacja matka - dziecko jest zaburzona, dochodzi do wykształcenia się trudności w identyfikowaniu własnych stanów wewnętrznych i potrzeb oraz nieprawidłowego postrzegania granic własnej tożsamości i cielesności. Ponadto nieumiejętność dostrojenia się do funkcjonowania i deprywacja podstawowych potrzeb dziecka przez matkę może doprowadzić do pojawienia się zaburzeń snu czy też zaburzeń łaknienia (Bolby, 1980 za: Schier, 2005).

 

Cechy intrapsychiczne jednostki

Jeśli chodzi o cechy intrapsychiczne jednostki i wymagania jakie stawia mu otoczenie to z punktu widzenia etapów rozwoju normatywnego, jako czynnik pojawiający się w etiologii anoreksji, wskazuje się niedojrzałość społeczno-emocjonalną oraz nieumiejętność poradzenia sobie ze zmianami w fizyczności, które dokonują się w okresie adolescencji (Schmidt, 2003). Pojawienie się menstruacji i zmiana drugorzędnych cech płciowych wywołują niepokój i odbierane są jako obce i nienaturalne, a sam rozwój seksualny staje się silnie niepożądany (Bilikiewicz, 2003). Anorexia nervosa staje się wtedy sposobem na zatrzymanie rozwoju seksualnego, który z punku widzenia chorującej jednostki jest niepożądany.

 

Czynniki ryzyka

Czynnikami ryzyka rozwoju anoreksji, o których już wyżej wspominaliśmy jest płeć żeńska oraz okres rozwoju adolescencyjnego (Hoek i Van Hoeken, 2003; Jablow, 2000; Józefik, 1999; Popielarska i Suffczyńska-Kotowska, 2000). Ponadto wymienia się również takie czynniki jak: niska samoocena, nadużycia seksualne, negatywne komentarze ze strony otoczenia na temat kształtu i masy ciała, perfekcjonizm, zaburzenia lękowe, depresja, kłopoty rodzinne (Yager i Andersen, 2005). Goldbloom i Garfinkel (1993 za: Józefik, 1999, s. 29) wymieniają następujące czynniki ryzyka w podziale na 3 grupy: kulturowe (ideał szczupłej sylwetki, społeczne oczekiwanie atrakcyjności formułowane wobec kobiet), czynniki rodzinne (przecenianie oczekiwań społecznych, występowanie zaburzeń jedzenia w rodzinie, występowanie chorób afektywnych albo alkoholizmu, relacje rodzinne, które utrudniają osiągnięcie autonomii w okresie dorastania), czynniki indywidualne (zaburzony obraz siebie, trudności w autonomicznym funkcjonowaniu, silna potrzeba osiągnięć, otyłość, doświadczenie nadużycia seksualnego, chroniczna choroba somatyczna). Jak można zatem zaobserwować wiele z wymienionych cech stanowi zarówno czynnik ryzyka jak i element etiologiczny przedstawionych powyżej modeli.

Z badań (Lask i Bryant-Waugh, 1992 za: Lask i Bryant-Waugh, 1993; Walsh, Wheat, i Freund, 2000) wynika również, że zawód który wykonujemy jest znaczącym czynnikiem ryzyka, ponieważ osoby, u których ciało jest narzędziem pracy lub też uwaga innych skupia się na ich cielesności, wykazują wyższy poziom skupienia na kształcie i masie ciała. Wśród pacjentów z anoreksją odnotowuje się również wysoki wskaźnik lęku przed przytyciem (Barg, Urban, Terlecka, Trzaska i Grabowski, 2006), który pojawił się w większości przypadków w okresie poprzedzającym rozwój pełnoobjawowej anoreksji.

 

Osobowość i temperament

Wśród pacjentów cierpiących na anoreksję i bulimię zaobserwowano prawie dwukrotnie częstsze występowanie zaburzeń osobowości (Grilo, 2002). Uwzględniając podtypy jadłowstrętu psychicznego przedstawione w DSM-V (2013) można stwierdzić, że pacjentki z anoreksją o typie restrykcyjnym częściej posiadają osobowość z cechami lękowymi, a pacjentki z bulimią i typem bulimicznym osobowość typu borderline albo histrioniczną. Jeśli chodzi natomiast o temperament to typ restrykcyjny, zgodnie z teorią temperamentu Cloningera, związany był z wysoką wytrwałością i niskim zapotrzebowaniem na stymulację, a typ bulimiczny oscylował pomiędzy wysokim a niskim zapotrzebowaniem na stymulację (Diaz-Marsa, Carrasco i Saiz, 2000).

 

Gotowość anorektyczna

Dokonując diagnozy osoby podejrzanej o wystąpienie anoreksji, pojawiają się często problemy w związku z brakiem spełnienia wszystkich wymaganych objawów. W takiej sytuacji możemy mówić o syndromie gotowości anorektycznej (SGA), który Ziółkowska (2001, s. 17) definiuje jako zespół objawów nasuwających podejrzenie nieprawidłowości w zakresie realizowania potrzeby pokarmowej oraz stosunku do własnego ciała. Z rozpoznaniem owego syndromu związane jest wystąpienie następujących zachowań: intensywna aktywność fizyczna (intensywność podlega okresowym fluktuacją), nadmierne zaabsorbowanie cielesnością i atrakcyjnością fizyczną, której towarzyszą porównania w górę; liczenie kaloryczności posiłków wraz skłonnością do kontrolowania kształtu i wagi ciała (towarzyszy temu często lęk przed przytyciem i silne napięcie), zaburzona percepcja rozmiarów własnego ciała, perfekcjonizm, niestabilność emocjonalna (Ziółkowska, 2001). Z badań (Chytra-Gędek i Kobieracka, 2008) wynika, że aż ponad 60 % osób czuje się usatysfakcjonowana kiedy zredukuje swoją masę ciała, 30% osób twierdzi, że osoby szczupłe odnoszą więcej sukcesów, 17% odczuwa lęk przed przytyciem. Ponadto w tym samym badaniu okazało się, że im najmłodsze były respondentki tym silniej koncentrowały się na kształcie i masie ciała oraz stosowały więcej technik mających na celu redukcję masy ciała.

CDN...

 

Bibliogarfia:

Abraham, S.,  Llewellyn-Jones, D. (1995). Anoreksja, bulimia, otyłość. Warszawa: PWN.

Barg, E., Urban, K., Terlecka, J., Trzaska, S. i Grabowski, M. (2006). Kogo może dotyczyć anorexia nervosa? Analiza materiału własnego. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii, 2(2), 43-49.

Bilikiewicz, A. (2003). Psychiatria.Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydanwictwo PZWL.

Brytek-Matera, A. i Rybicka-Klimczyk, A. (2009). Wizerunek ciała w anoreksji i bulimii psychicznej. Warszawa: Wydawnictwo Difin.

Bulik, C.M. i Kendler, K.S. (2000). “I am what I (don’t) eat”: Establishing an identity independent of an eating disorder. The American Journal of Psychiatry, 157, 1755–1760.

Bryant-Waugh, R. (1993). Epidemiology. W: B. Lask, R. i Bryant-Waugh . (red.), (1993). Chilchood onest anorexia nervosa and related eating disorders., Hove, Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.

Cash, T. (1997). The body image work book: An Eight-Step Program for Learning to Like Your Looks. Canada: New Herbringer Publication, Inc.

Dare, Ch. i Szmukler, G.I. (1991). Family therapy of early-onset, short-history anorexia nervosa. W; B.D. Woodside i L. Shekter-Wolfson (red.), Family approaches in treatment of eating disorders. Washington, London: American Psychiatric Press.

De Panfilis, C., Rabbaglio, P., Rossi, C., Zita, G. i Maggni C. (2003). Body image disturbance, parental bonding and alexithymia in patients with eating disorders. Psychopathology, 36, 239–246.

Diaz-Marsa, M., Carrasco, J.L. i Saiz, J. (2000). A study of temperament and personality in anorexia and bulimia nervosa. Journal of personality Disorders, 14, 352–359.

Eizaguirre, A.E., de Cabezon, A.O.S., de Alda, I.O., Olariaga, L.J., Juaniz, M. (2004). Alexithymia and its relationships with anxiety and depression in eating disorders. Personal and Individual Differences, 36, 321–331.

Grilo, C.M. (2002). Recent research of relationships among eating disorders and personality disorders. Current Psychiatry Reports, 4, 18–24.

Halvorsen, I., Andersen, A. i Heyerdahl, S. (2005). Girls with anorexia nervosa as young adults. Self-reported and parent-reported emotional and behavioural problems compared with siblings. European Child & Adolescent Psychiatry, 14, 397–406.

Higgins, T. (1987). Self-discrepancy: a theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319-340.

Hoek, H.W. i Van Hoeken, D.(2003). Review of the prevalence and incidence of eating disorders. International Journal of Eating Disorders, 34, 383–396.

Jablow, M. M. (2000). Na bakier z jedzeniem. Anoreksja, bulimia, otyłość. Gdańsk: Wydawnictwo GWP.

Józefik, B. (1999). Epidemiologia zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Józefik, B. (1999). Inne formy terapii. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Józefik, B. (1999). Rokowanie w zaburzeniach odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Józefik, B. i Pilecki, M. (1999). Obraz kliniczny zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Józefik, B. i Ulasińska, R. (1999). Perspektywa rodzinna a rozumienie zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Józefik, B. i Ulasińska, R. (1999). Terapia rodzinna zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Knauss, Ch., Paxton, S.J., Alsaker, F.D. (2007). Relationship among body dissatisfaction, internalization of the media body ideal and perceived pressure from media in adolescent girls and boys. Body image, 4, 353-360.

Lask, B. i Bryant-Waugh, R. (1993). Chilchood onest anorexia nervosa and related eating disorders., Hove, Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.

Moller-Madsen, S. i Nystrup, J. (1992). Incidense of anorexia nervosa in Denmark. Acta Psychitr. Scand., 83(3), 197-200.

Nogas, G. (1999). Psychodynamiczne rozumienie zaburzeń odżywnia się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Nogas, G. (1999). Psychodynamiczne terapia zaburzeń odżywnia się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilecki, M. (1999). Biologiczne metody leczenia zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilecki, M. (1999). Diagnostyka zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilecki, M. (1999). Historia zaburzeń odżywiania. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilecki, M. (1999). Podstawy biologicznego rozumienia zaburzeń odżywiania. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pilecki, M. (1999). Podstawy terapii poznawczo-behawioralnej zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Popielarska, M. i Suffczyńska-Kotowska, M. (2000). Zaburzenia w odżywianiu się. W: A. Popielarska i M. Popielarska (red.), Psychiatria wieku rozwojowego. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

Pużyński, S. i Wciórka, J. (2000). ICD-10 Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Kraków: Wydawnictwo Vesalius.

Russel, Ch.J. i Keel, P.M. (2002). Homosexuality as a specyfic risk factor for eating disorders in men. International Journal of Eating Disorders, 3(31), 300-306.

Schier, K. (2005). Bez tchu i bez słowa. Wieź psychiczna i regulacja emocji u osób chorujących na astmę oskrzelową. Gdańsk: Wydawnictwo GWP.

Schmidt, U. (2003). Aethiology of eating disorders in the 21st century. New answer to old questions. European Child & Adolescent Psychiatry, 12(1), 30–37.

Stice, E. (2002). Risk and maintenance factors of eating pathology: a metaanalityc review. Psychological Bulletin, 128, 825-848.

Stochel, M. i Janas-Kozik, M. (2010). Przyjaciółki wirtualnej Any – zjawisko pro anoreksji w sieci internetowej. Psychiatria Polska, 44(5), 693-702.

Tiggemann, M. (2005). Body dissatisfaction and adolescent self-esteem: prospective findings. Body image, 2, 129-135.

Tiggemann, M. i McGill, B. (2004). The role of social comparison in the effect of magazine advertisements on women's mood and body dissatisfaction. Journal of Social and Clinical Psychology, 23, 23-44.

Tokarski, J. (1980). Słownik wyrazów obcych. Warszawa: Wydawnictwo PWN.

Ulasińska, R. (1999). Psychoterapia grupowa w leczeniu zaburzeń odżywiania się. W: B. Józefik (red.), Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Walsh, J.M., Wheat, M.E. i Freund, K. (2000). Detection, evaluation and treatment of eating disorders. The role of the primary care physician. Journal of General Internal Medicine, 15, 577–590.

Włodarczyk-Bisaga, K. (1993). Zaburzenia odżywiania się – rys historyczny, klasyfikacja i obraz kliniczny. Postępy Psychiatrii i Neurologii, 2, 43-57.

Yager, J. i Andersen, A.E. (2005). Clinical practice. Anorexia nervosa. New England Journal of Medicine, 353, 1481–1488.

Ziółkowska, B. (2001). Ekspresja syndromu gotowości anorektycznej u dziewcząt w stadium adolescencji. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Materiały pobrane z internet:

American Psychiatry Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. https://docs.google.com/a/st.swps.edu.pl/file/d/0BwD-YtZFWfxMbWs2UC1WdWJzZTQ/edit?pli=1

 

Mantella, D.G. (2007). Pro-Ana. Web-log uses and gratifications: towards understanding the pro – anorexia paradox. http://etd.gsu.edu/theses/available/etd-04182007 194043/unrestricted/ Mantella_Dana_ G_200705_ms.pdf.

Mighty Free Joomla Templates by MightyJoomla