Dlaczego mózg (nie) je? Psychologiczne aspekty (nie) jedzenia*

 

Przyjmowanie pokarmu przez człowieka spełnia wiele funkcji – biologiczną, psychologiczną, kulturową (Ziółkowska i Mroczkowska, 2012). Zaspokojenie potrzeby fizjologicznej wiąże się z zapewnieniem energii dla prawidłowego działania dla naszego mózgu. Pomiędzy funkcjonowaniem naszego układu nerwowego a odżywianiem się istnieje wiele ciekawym zależności. W tym właśnie artykule chciałybyśmy nieco przybliżyć, jakie są mechanizmy i substancje odpowiedzialne za powstawanie głodu i sytości. Wskazać, jak niedobory pewnych substancji wpływają na nasz nastrój i jaka jest dobra dieta dla naszego mózgu oraz zastanowić się jak nasz mózg reaguje na niedobór lub nadmiar pokarmu.

Suzana Herculano-Houtzel (w jednym ze swoich wystąpień na popularnym kanale TED.com – link w bibliografii) przekonuje, że wobec dziennego zapotrzebowania na energię nasz mózg zużywa jej około 25%. Jeśli przeciętny człowiek do prawidłowego funkcjonowanie potrzebuje około 2500 kcal na dzień (Gajewska, 2010) to sam nasz mózg zużywa około 500 kcal. Badania pokazują, że najlepsza dieta dla mózgu to ta, w której znajdziemy węglowodany, białka i tłuszcze oraz witaminy: A, C E i B. W diecie oczywiście nie może zabraknąć także ryb i pełnoziarnistego pieczywa, by zapewnić jak najlepsze funkcjonowanie całego organizmu w czasie dnia (Gawęcki i Woźniewicz, 2012).

Podstawowym określeniem związanym z odżywaniem się pojęcie głodu. Jedna z autorek określa go jako sumę nieprzyjemnych doznań związanych z niedoborem pokarmu w naszym organizmie (Zubrzycka, 2007). Pojawienie się u człowieka takich odczuć determinuje poszukiwanie pokarmu, w celu zaspokojenia pojawiającego się niedoboru. Przeciwstawnym pojęciem jest sytość związana z zaspokojeniem potrzeby pokarmowej i odczuciem pełności w żołądku (Senninger, 2004). Częścią mózgu odpowiedzialną za poczcie głodu-sytości jest podwzgórze (tam znajduje się miejsce, które reguluje to ile pokarmów spożywamy). Dzieli się ono na dwie części: w jego części bocznej – umiejscowiony jest ośrodek głodu, a w jego części brzuszno-przyśrodkowej – ośrodek sytości. Do tego miejsca właśnie docierają informacje o tym, czy w danym momencie jesteśmy głodni (Gawęcki, 2012). Dzieje się tak, ponieważ kiedy nasz żołądek jest pusty, ściany żołądka ulegają obkurczeniu i poprzez nerwy żołądkowe, które się tam znajdują, wysyłane są sygnał do podwzgórza (analogicznie dzieje się kiedy jesteśmy nasyceni, z tą różnicą, że wtedy ściany żołądka ulegają rozciągnięciu).

W jednej z książek (Samolubny mózg) pojawia się stwierdzenie zgodnie z którym to nasz mózg jest odpowiedzialny za metabolizm energetycznych naszego ciała i tak rozporządza dostarczaną energia, że w sytuacji niedoboru pokarmu, to mózg pochłania największą część dostarczonej energii (Peters, 2011). Nasz mózg (który działa w sposób egoistyczny i samolubny) walczy zatem z pozostałymi organami o cukier dostarczany z zewnątrz, by zapewnić sobie przetrwanie. Kiedy, człowiek chce wprowadzić restrykcyjne zmiany w swoim odżywianiu się, w organizmie następuje kryzys. Aby poradzić sobie z tą sytuacją mózg uruchamia wszelkie strategie zaradcze – wzmaga się działanie układu współczulnego i wzrasta poziom adrenaliny. Tym samym mózg cały czas tak oddziałuje, aby kryzys został zażegnany i człowiek wrócił do nawyków żywieniowych, które dostarczały odpowiedniego poziomu energii (dodatkowo, stres który towarzyszy sytuacji odchudzania powoduje wiele negatywnych konsekwencji w naszym organizmie – między innymi uszkadza układ kostny). Skutkuje to często przerwaniem stosowanej diety i powrotem do dawnych przyzwyczajeń żywieniowych.(ibidem).

Stosowanie restrykcji pokarmowych wprowadza określone zmiany na poziomie mózgowym (Senninger, 2004). Po pierwsze, dochodzi do spadku  poziomu leptyny (hormonu sytości) i insuliny (hormon wydzielany przez trzustkę który reguluje poziom cukru we krwi), oraz wzrostu greliny (hormon głodu) (ibidem; Brytek-Matera i Rybicka-Klimczyk, 2009). Następnie, na wskutek obniżenia insuliny spada także ilość serotoniny (hormon szczęścia) w naszym organizmie. Zmiany hormonalne oraz neuroprzekaźnicze oddziaływają na podwzgórze, które reguluje pojawienia się głodu.

Innym, ale równie ważnym pojęciem związanym z jedzeniem – jest pojęcie apetytu, który w przeciwieństwie go głodu będącego pojęciem biologicznym, jest subiektywną ochotą na jedzenie. Na to, co w danej chwili chcielibyśmy zjeść, wpływają nie tylko czynniki biologiczne (tj. głód), ale również: nasze preferencje żywieniowe, czynniki społeczno-kulturowe (np. obchodzone święta), czynniki psychologiczne (np. poziom odczuwanego stresu), czynniki fizjologiczne (np. hormony tj. leptyna) oraz wygląd, zapach i smak pokarmu (Gawęcki, 2012).

Dieta w sposób istotny może wpływać na nasze samopoczucie, nastrój a także redukować negatywne skutki stresu powiązane ze stylem życia (Potocka i Mościcka, 2011). U pacjentów cierpiących na zaburzenia nastroju bardzo często obserwuje się między innymi niedobory kwasu foliowego, spowodowane spożywaniem zbyt małej ilości owoców i warzyw (Gajewska, 2009). Kwas foliowy jest substancją istotną z punktu widzenia emocji, ponieważ bierze udział w syntezie serotoniny. Kolejną substancją biorącą udział w powstaniu tzw. hormonu szczęścia jest trypotofan zawarty w nabiale i bananach (Gajewska, 2010). Jak pokazują wyniki badań (Merrill, Taylor i Aldana, 2008; Ross, Seguin i Seiswerda, 2007) kwas omega-3 (zawarty w dużej części w rybach) oraz witamina B6 łagodzą liczne symptomy depresji.

Podsumowując, można stwierdzić, że to w jaki sposób się odżywiamy wpływa istotnie na nasze samopoczucie psychofizyczne – w tym także na funkcjonowanie naszego mózgu. Odpowiednio zbilansowana dieta – zwierająca niezbędne składniki i mikroelementy oraz prawidłową wartość kaloryczną – zapewnia człowiekowi odpowiednie funkcjonowanie na poziomie neuropsychologicznym.

 

 Zdjecia pochodzą ze strony Koła Naukowego NeuroPsyche

* poniższy tekst pochodzi z biuletynu pt. "Z mózgiem na Ty", który ukazał się w ramach Światowego Tygodnia Mózgu 2016 (więcej o wydarzeniu tutaj)- wydarzenia obchodzonego na całym świecie, a którego celem jest popularyzacja wiedzy na temat funkcjonowania ludzkiego mózgu. 

 

 

Bibliografia:

Brytek-Matera, A., Rybicka-Klimczyk, A. (2009). Wizerunek ciała w anoreksji i bulimii psychicznej. Warszawa: Wydawnictwo Difin.

Gajewska, D. (red.). (2010). Podstawy żywienia i dietoterapii. Wroclaw: ElsevierUrban & Partner‎.

Gawęci, J. (red.) (2012). Żywienie człowieka podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa

Gawęci, J., Wozniewicz, M. (2012). Produkty spożywcze jako źródło składników odżywczych, w: J. Gawęcki (red.). Żywienie człowieka podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s.339-366.

Peters, A. (2011). Samolubny mózg. Dlaczego diety nie działają. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Potocka, A., Mościcka A. (2011). Stres oraz sposoby radzenia sobie z nim a nawyki żywieniowe wśród osób pracujących. Medycyna Pracy, 62(4), 377-388.

Senninger, F. (2004). La bulimie. La faim sans fin. Geneva: Jouvence.

Ziółkowska, B. Mroczkowska, D. (2012). Dlaczego jemy? Uwarunkowania stosunku do jedzenia w cyklu życia na podstawie analizy wyników wstępnego sondażu. Teraźniejszość – człowiek – edukacja, 4, 99-114.

Zubrzycka, E. (2007). Apetyt na zdrowie. Mity na temat nawagi. Gdańsk: GWP.

http://food-forum.pl/jak-przekonac-mozg-do-zdrowego-jedzenia/

http://food-forum.pl/dieta-wysokotluszczowa-wplywa-na-dzialanie-naszego-mozgu/

http://food-forum.pl/dlaczego-mozg-domaga-sie-glukozy/

 

https://www.ted.com/talks/suzana_herculano_houzel_what_is_so_special_about_the_human_brain

 

Mighty Free Joomla Templates by MightyJoomla